संस्कार व मूल्यशिक्षण
शिक्षण म्हणजे केवळ परीक्षा नव्हे. पंचकोष, पंचपदी पद्धत आणि मातृभाषेतील शिक्षण यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्याला स्वतःच्या संस्कृतीची जाणीव होते.
पंचकोषात्मक विकास
विद्या भारती बालकाच्या विकासाचे अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय व आनंदमय या पाच कोषांच्या आधारे मूल्यमापन करते. शारीरिक शिक्षण व योग देह-प्राणाला; संगीत मनाला; संस्कृत व नैतिक शिक्षण बुद्धी व आत्म्याला संस्कारित करतात.
सरस्वती पंचपदी
ही पद्धत भारतीय मानसशास्त्राच्या आधारे विकसित झाली आहे. प्राथमिक स्तरावर ती सरस्वती शिशु मंदिराची पद्धत, तर पूर्वप्राथमिक स्तरावर शिशुवाटिकेची पद्धत म्हणून ओळखली जाते.
पंचकोषांची सविस्तर माहिती
अन्नमय कोष
शरीराचा समतोल विकास. पौष्टिक आहार, व्यायाम, खेळ, स्वच्छता आणि आरोग्यदायी दिनचर्येतून हा कोष विकसित होतो.
प्राणमय कोष
प्राणशक्ती व ऊर्जा यांचा विकास. योग, प्राणायाम, श्वसनाचे नियमन आणि शिस्तबद्ध जीवनातून चैतन्य व कार्यक्षमता वाढते.
मनोमय कोष
मन, भावना व संवेदनशीलतेचा विकास. संगीत, कला, कथा, प्रार्थना आणि सकारात्मक संस्कारांमुळे मन स्थिर व आनंदी होते.
विज्ञानमय कोष
बुद्धी, विवेक व ज्ञानाचा विकास. अध्ययन, प्रश्न, चिंतन, प्रयोग आणि तर्कशुद्ध विचारांमुळे योग्य निर्णयक्षमता घडते.
आनंदमय कोष
अंतर्मनातील आनंद व आत्मबोधाचा विकास. सेवा, ध्यान, नैतिक आचरण आणि आध्यात्मिक चिंतनातून जीवनातील एकात्मता अनुभवता येते.
सरस्वती पंचपदीची सविस्तर माहिती
अधीति
श्रवण व वाचनाने विषय ग्रहण करणे.
बोध
अर्थाची स्पष्टता; केवळ पाठांतर नव्हे.
अभ्यास
पुन्हापुन्हा करून कौशल्य स्थिर करणे.
प्रसार
शिकलेले इतरांपर्यंत नेणे — सहपाठी, कुटुंब, समाज.
स्वाध्याय व प्रवचन
स्वतः अभ्यास करणे व योग्य वेळी सांगणे.
देवगिरी प्रांतात मराठी ही बहुतांश कुटुंबांची मातृभाषा आहे. संघटन मंत्री श्री. शैलेश जोशी यांनी आचार्यांना प्रवाहाच्या विरोधात जाऊन मातृभाषेतून शिक्षणाचा आग्रह धरण्यास सांगितले आहे.